Katarzyna Bednarek

Dieta FODMAP - na czym polega? Główne założenia

10.05.2022

Temat diety FODMAP w ostatnich latach staje się coraz bardziej popularny, zwłaszcza w odniesieniu do choroby zwanej zespołem jelita drażliwego. FODMAP - co to właściwie znaczy? Czym jest dieta o tym tajemniczym skrócie FODMAP, czego nie jeść, a z jakich produktów mogą powstawać przepisy FODMAP? Jak może wyglądać w diecie FODMAP śniadanie, a jak skonstruować obiad FODMAP?  Czy dieta FODMAP ma produkty zakazane - tego dowiecie się w poniższym artykule. Powiemy też, jakie dieta FODMAP daje efekty i kiedy warto ją stosować.

Dieta FODMAP - charakterystyka diety w zespole jelita drażliwego

Zespół jelita drażliwego (IBS - ang. irritable bowel syndrome) to powszechne schorzenie żołądkowo-jelitowe objawiające się bólem brzucha, przewlekłymi i nawracającymi wzdęciami, zaparciami i/lub biegunkami w połączeniu ze zmianą rytmu wypróżnień bez powiązania z przyczyną biologiczna , lub organiczną, zgodnie z diagnostycznymi IV Kryteriami Rzymskimi [1-4]. Jest to najczęściej diagnozowane zaburzenie dotyczące układu pokarmowego, dotyczące od 4 do 10% populacji w całej historii badań naukowych, ze zwiększoną częstością występowania wśród kobiet oraz osób poniżej 50 roku życia [2,4]. IBS wiąże się z obniżoną jakością życia, produktywnością społeczną i wydajnością pracy [3]. Nic dziwnego, że ciągle poszukiwane jest rozwiązanie pomagające uporać się z dokuczliwą chorobą negatywnie wpływająca na organizm. Złożona przyczynowość IBS nie jest jeszcze w pełni poznana, ale sugeruje się, że obejmuje nadwrażliwość trzewną, zapalenie przewodu pokarmowego o niskim stopniu złośliwości, zmiany w motoryce przewodu pokarmowego, mikrobiocie jelitowej i osi jelito-mózg [2,4].

Co ważne, nawet w 80% przypadków pacjenci dotknięci zespołem jelita drażliwego zgłaszają, że jedzenie jest czynnikiem przyspieszającym objawy choroby, a według badania naukowego ponad 60% pacjentów stosowało zmiany w diecie, aby je złagodzić. Jedną z najczęściej stosowanych terapii dietetycznych jest dieta o niskiej zawartości fermentujących oligosacharydów, disacharydów, monosacharydów i polioli (L-FODMAPs - ang. low Fermentable, Oligo-, Di-, Mono- saccharides And Polyols), które nie są trawione, ulegają fermentacji w jelicie i przyczyniają się w niektórych przypadkach  do wystąpienia negatywnych objawów. Do wymienionej grupy możemy zaliczyć takie substancje jak cukry: fruktozę i laktozę, fruktany, galaktooligosacharydy i alkohole polihydroksylowe (w tym sorbitol, mannitol, ksylitol. FODMAP są obecne w wielu źródłach żywieniowych, w tym duża ich ilość jest obecna w niektórych owocach, warzywach, roślinach strączkowych i sztucznych słodzikach. Wszystkie FODMAP mogą potencjalnie działać negatywnie, ale na szczęście nie wszystkie FODMAP zaostrzają objawy brzuszne u tego samego pacjenta z IBS - dlatego dieta w tej przypadłości powinna być dobierana indywidualnie, metoda prób i błędów [1,4-6].

Dieta FODMAP - główne zasady

Dieta FODMAP (w literaturze określana jako low-FODMAP) wbrew pozorom nie polega jedynie na eliminacji produktów, a na wprowadzeniu zamienników. Jest to narzędzie diagnostyczne do badania tolerancji pacjentów na niektóre pokarmy, umożliwiające wyeliminowanie ich z diety i wprowadzenie istotnych zmian w stylu życia. 

Dieta składa się z trzech etapów:

  • pierwszy etap trwa od 6 do 8 tygodni i obejmuje całkowite ograniczenie spożycia produktów zawierających duże ilości FODMAP i zastąpienie ich produktami o niskiej ich zawartości (np. zamiana jabłka na pomarańczę) - po nim należy bezpośrednio przejść do etapu drugiego;
  • drugi etap trwa od 8 do 12 tygodni i jest to stopniowe ponowne wprowadzanie produktów zawierających FODMAP zgodnie z indywidualną tolerancją (najlepiej włączać jeden produkt co 3 dni jednocześnie monitorując objawy po jego spożyciu);
  • trzeci etap to personalizacja diety, czyli stworzenie diety indywidualnej z jak najmniejszą ilością ograniczeń, opierającej się na produktach niepowodujących negatywnych dolegliwości. Można także włączać w niewielkich ilościach produkty, które powodowały dolegliwości w celu kontroli, czy tolerancja nie została zwiększona. Jeśli tak się stało, je także należy uwzględnić w diecie.

Aby zapewnić adekwatność żywieniową w dłuższej perspektywie, konieczne jest, aby fazę ponownego wprowadzania produktów FODMAP monitorował wykwalifikowany dietetyk i aby pod jego opieką przebywał pacjent [4-7].

Co można jeść na diecie FODMAP?

Wspomnieliśmy, jakie ogólne zasady powinna spełniać dieta FODMAP. Produkty, na których powinna bazować w pierwszym etapie (eliminacyjnym) dieta FODMAP i przepisy w nim wykorzystywane przedstawiamy w poniższej tabelce. Podstawą powinny być produkty zdrowe, nieprzetworzone,

Tab. 1. Produkty o niskiej zawartości FODMAP [4, 6-7].

Grupa produktówProdukty z niską zawartością FODMAP
Warzywabakłażan, fasolka szparagowa, papryka, marchew, ogórek, sałata, szpinak, jarmuż, ziemniak, pomidor, cukinia, dynia, bataty, brokuły
Owocebanany nieprzejrzałe, winogrona, kiwi, mandarynka, pomarańcza, grejpfruty, cytryny, ananas, truskawki, maliny, jagody, rabarbar
Mleko i produkty mleczneser żółty, mozzarella, brie, camembert, feta, mleko migdałowe, mleko ryżowe, mleko, jogurty i przetwory mleczne bez laktozy, jogurt kozi
Pieczywo i produkty zbożowemąka owsiana/ kukurydziana/ryżowa, pieczywo bez pszenicy/żyta/jęczmienia, chleb orkiszowy na zakwasie, płatki kukurydziane, płatki owsiane, komosa ryżowa, ryż, makaron kukurydziany/ryżowy  
Orzechy i nasionaorzechy włoskie, orzeszki ziemne, orzechy makadamia, migdały, pestki dyni
Inneryby, mięso, tofu, jaja, ryby, ciemna czekolada, syrop klonowy, syrop ryżowy, syrop klonowy, cukier stołowy, stewia, aspartam

Jakich produktów należy unikać na diecie FODMAP?

Dieta FODMAP - produkty zakazane w pierwszym etapie, które należy stopniowo włączać w etapie drugim i obserwować czy nasilają dolegliwości (wtedy według zasad diety FODMAP są to produkty zabronione, ewentualnie w późniejszym etapie możliwe do ponownego testu tolerancji) czy są obojętne, prezentujemy poniżej.

Tab. 2. Produkty bogate w FODMAP [4, 6-7].

Grupa produktówProdukty
Warzywakarczoch, szparagi, kalafior, brukselka, kapusta, czosnek, por, cebula, zielony groszek, grzyby, buraki, rośliny strączkowe: ciecierzyca, soczewica
Owocejabłka, sok jabłkowy, wiśnie, suszone owoce, mango, nektarynki, brzoskwinie, gruszki, śliwki, arbuz, kaki, przejrzałe banany, w większości owoce suszone, soki owocowe
Mleko i produkty mlecznemleko krowie, twaróg, ser mascarpone, ricotta, jogurty, maślanka, śmietana, mleko sojowe, słodzone mleko skondensowane, bita śmietana, budyń, lody
Pieczywo i produkty zbożowemąki i pieczywo na bazie pszenicy, żyta, jęczmienia, kasza jęczmienna, płatki śniadaniowe pszenne/żytnie/jęczmienne, makaron pszenny/żytni/jęczmienny, przekąski z mąki pszennej/żytniej/jęczmiennej
Orzechy i nasionaorzechy nerkowca, pistacje
Innemiód, syrop kukurydziany o wysokiej zawartości fruktozy (high fructose corn syrup – HFCS), słodziki (sorbitol, mannitol, maltitol, ksylitol), wyroby cukiernicze bez dodatku cukru (z dodatkiem substancji słodzących) 

Jakie są efekty stosowania diety FODMAP

Według wielu przeprowadzonych badań naukowych dieta FODMAP w porównaniu do diety tradycyjnej wpływa na zmniejszenie nasilenia i złagodzenie objawów żołądkowo-jelitowych (bóle brzucha, gazy oraz wzdęcia, częstość wypróżnień) u chorych cierpiących na zespół jelita drażliwego, poprawia też komfort życia pacjentów. Także w przypadku innych chorób przewodu pokarmowego z objawami podobnymi do IBS, jak choroba Leśniowskiego-Crohna czy wrzodziejące zapalenie jelita grubego dieta low FODMAP przynosi korzyści związane ze zmniejszeniem dolegliwości brzusznych oraz zmniejszeniem ilości wypróżnień w czasie doby [1-4,6,8]

Jak wygląda przykładowy jadłospis na diecie FODMAP?

Wiemy już, czym są FODMAP. Dieta i przepisy w niej zawarte powinny opierać się w pierwszym etapie na produktach z niską zawartością FODMAP. Poniżej prezentujemy, jak w praktyce wygląda dieta FODMAP - jadłospis całodzienny składający się z pięciu posiłków:

Śniadanie: Chleb orkiszowy, jajecznica ze szpinakiem i pomidorami, czarna herbata z mlekiem ryżowym

Obiad: Zupa krem z marchewki z pestkami dyni, Indyk pieczony z ziemniakami i grillowana cukinia, sałatka z pomidorów z oliwą i ziołami

Podwieczorek: Sałatka owocowa z pomarańczy, kiwi i winogron i orzechów włoskich

Kolacja: Komosa ryżowa z serem feta i jarmużem, pieczona czerwona papryka

Bibliografia:

  1. Black CJ, Staudacher HM, Ford AC. Efficacy of a low FODMAP diet in irritable bowel syndrome: systematic review and network meta-analysis. Gut. 2021 Aug 10:gutjnl-2021-325214.
  2. van Lanen AS, de Bree A, Greyling A. Efficacy of a low-FODMAP diet in adult irritable bowel syndrome: a systematic review and meta-analysis. Eur J Nutr. 2021 Sep;60(6):3505-3522.
  3. Manning LP, Yao CK, Biesiekierski JR. Therapy of IBS: Is a Low FODMAP Diet the Answer? Front Psychiatry. 2020 Aug 31;11:865.
  4. Pawlak, Katarzyna, et al. "Dieta L-FODMAP w leczeniu zespołu jelita drażliwego." Bromat Chem Toksykol 2 (2017): 179-183.
  5. Bellini M, Tonarelli S, Nagy AG, Pancetti A, Costa F, Ricchiuti A, de Bortoli N, Mosca M, Marchi S, Rossi A. Low FODMAP Diet: Evidence, Doubts, and Hopes. Nutrients. 2020 Jan 4;12(1):148. doi: 10.3390/nu12010148. PMID: 31947991; PMCID: PMC7019579.
  6. Mróz, Michalina, and Emilia Korek. "Znaczenie i skuteczność diety low-FODMAP w leczeniu zespołu jelita drażliwego." Pediatr. Med. Rodz. 2020, 16 (4): 355-361.
  7. https://ncez.pzh.gov.pl/choroba-a-dieta/dieta-fodmap-zasady-i-zastosowanie/
  8. Popa SL, Pop C, Dumitrascu DL. Diet Advice for Crohn's Disease: FODMAP and Beyond. Nutrients. 2020 Dec 6;12(12):3751.
Zamów sobie jedzenie! Zobacz jak działam
 Katarzyna Bednarek
Dietetyk

Katarzyna Bednarek

Dietetyk kliniczny, absolwentka Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego. Przeprowadza konsultacje dietetyczne on-line oraz edukuje pacjentów prowadząc stronę Spojrzenie na żywienie - dietetyk Katarzyna Bednarek. Pomaga pacjentom z nadmierną masą ciała, zaburzeniami gospodarki węglowodanowej, nadciśnieniem oraz innymi chorobami dieto-zależnymi. Przekazuje wskazówki kobietom pragnącym zajść w ciążę, a także współpracuje ze sportowcami. Interesuje się zagadnieniem psychodietetyki i nieustannie rozwija, pogłębiając swoją wiedzę. Uwielbia gotować i podpowiadać pacjentom zdrowe przepisy.

Znaleźć ją można na stronach:


Powrót do listy wpisów